Hormonalna terapia zastępcza

Menopauza stanowi ważny etap życia każdej kobiety. Dla wielu z nich wiąże się ona z przykrymi dolegliwościami, w łagodzeniu których pomocna może być hormonalna terapia zastępcza (htz). Warto jednak podkreślić, że warunkiem jej skuteczności i bezpieczeństwa jest odpowiednio wczesne podjęcie leczenia oraz uwzględnienie wszystkich przeciwwskazań. Czym jest i jakie korzyści niesie ze sobą hormonalna terapia zastępcza?

Terminem menopauza (z grec. men — miesiąc, pausis — pauza) określa się ostatnią miesiączkę w życiu kobiety, co spowodowane jest fizjologicznym wygaśnięciem czynności hormonalnej jajników, przede wszystkim zaprzestaniem produkcji estrogenu. To właśnie niedobór tego hormonu skutkuje pojawieniem się wielu negatywnych objawów i następstw, z którymi zmagają się kobiety w tym czasie. Warto podkreślić, że menopauza nie jest chorobą, lecz naturalnym etapem w życiu każdej kobiety. Termin wystąpienia menopauzy w 85% uwarunkowany jest genetycznie. I choć dla większości kobiet oznacza to okres po 50. roku życia, zdarza się, iż występuje ona znacznie wcześniej, np. już około 35. roku życia (mówimy wtedy o przedwczesnej menopauzie).

Menopauza… i co dalej?

Definicja Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization, WHO) czas od menopauzy do końca życia każdej kobiety określa terminem okres pomenopauzalny. W tym okresie, prócz zatrzymania miesiączkowania, dochodzi do występowania u kobiet
tzw. objawów wypadowych, a także zmian fizjologicznych oraz wzrostu ryzyka występowania chorób wieku podeszłego (m.in.: schorzeń sercowo-naczyniowych, osteoporozy czy choroby Alzheimera).

Statystyki związane z menopauzą

Statystycznie polskie kobiety przechodzą naturalną menopauzę w 51. roku życia. Przyjmuje się, że dotyczy ona kobiecej populacji w przedziale wiekowym 46–56 lat. Obecnie w naszym kraju żyje 5 mln kobiet po 50. roku życia, z czego wiele z nich znajduje się w okresie pełnej aktywności życiowej oraz zawodowej. Biorąc pod uwagę fakt, że średni czas życia kobiet w Polsce wynosi ok. 80 lat, z czego 1/3 przypada na okres pomenopauzalny, tematyka stosowania środków zaradczych pozwalających łagodzić skutki menopauzy stała się w ostatnich latach poważną kwestią społeczną. Jeśli dodamy do tego fakt szybkiego starzenia się społeczeństw europejskich, nie zdziwi nas, że naukowcy nie ustają w badaniach nad skutecznymi i bezpiecznymi sposobami radzenia sobie z problemami zdrowotnymi, psychologicznymi, społecznymi i ekonomicznymi, jakie generuje menopauza, zarówno w wymiarze personalnym, jak i zbiorowym. Obecnie najskuteczniejszą metodą łagodzenia skutków klimakterium jest hormonalna terapia zastępcza (HTZ).

Dla kogo HTZ?

Spośród 6-milionowej populacji kobiet bezpośrednio przed lub po menopauzie, tylko część z nich doświadcza niekorzystnych i wywołujących dyskomfort objawów. Przykre symptomy ustępują samoistnie z czasem, lecz zarówno rodzaj, jak i nasilenie objawów w okresie menopauzy różnią się w zależności od indywidualnych predyspozycji kobiety. Warto zatem podkreślić, że nie każda z nich w okresie klimakterium wymaga leczenia. Jednak te z kobiet, u których wahania poziomu estrogenu w tym czasie przyczyniają się do pogorszenia stanu zdrowia oraz samopoczucia (utrudniając codzienne efektywne działania), zastosowanie hormonalnej terapii zastępczej może oznaczać znaczącą poprawę komfortu życia.

Na czym polega HTZ?

Hormonalna terapia zastępcza polega na uzupełnianiu niedoboru estrogenów w organizmie kobiety. Obecnie stosowanych jest wiele preparatów estrogenowych i estrogeno-progesteronowych, które podawane są: doustnie, przezskórnie, donosowo, domięśniowo lub miejscowo (na skórę w formie sprayu czy dopochwowo). Hormony podawane w ramach HTZ charakteryzują się działaniem bardzo zbliżonym do hormonów ludzkich, stąd ich wysoka skuteczność. Według obecnego stanu wiedzy HTZ jest najbardziej efektywną metodą redukcji objawów menopauzy. Kobiety stosujące tę terapię odczuwają znaczącą poprawę jakości życia dzięki redukcji bądź całkowitemu zniwelowaniu objawów wypadowych, takich jak: uderzenia gorąca, potliwość czy wahania nastroju. Co ważne, HTZ pomaga także w profilaktyce ciężkich schorzeń powiązanych z tym, że organizm kobiety w okresie menopauzy przestaje produkować estrogeny odpowiadające za wiele ważnych funkcji kobiecego organizmu.

HTZ – zagrożenia

Z uwagi na fakt, że stosowanie HTZ związane jest z pewnymi zagrożeniami dla zdrowia kobiety (z najważniejszych wymienić należy: zwiększenie ryzyka rozwoju raka sutka i endometriozy, powikłań zakrzepowo-zatorowych oraz kamicy pęcherzyka żółciowego) decyzję o rozpoczęciu terapii należy podejmować po rozważeniu wszelkich wskazań i przeciwwskazań i wykonaniu niezbędnych badań. Ocena potencjalnych korzyści oraz ryzyka związanego z podjęciem HTZ to zadanie ginekologa i endokrynologa, którzy zważyć muszą wszelkie za i przeciw w indywidualnym kontekście każdej pacjentki. Właśnie ze względu na liczne powiązania HTZ z rozwojem poważnych chorób obecnie stosowanie tej terapii zaleca się jedynie w najmniejszych skutecznych dawkach, przede wszystkim w celu łagodzenia objawów wypadowych.

Kiedy rozpocząć leczenie HTZ?

Skuteczność hormonalnej terapii zastępczej związana jest z odpowiednim czasem jej wdrożenia. Krótko mówiąc – im szybciej, tym lepiej. Pierwszym wskazaniem do stosowania HTZ są objawy napadowe, które dotykają wielu kobiet przed i po okresie menopauzy. Badania dowodzą, że suplementowanie estrogenów pomaga skutecznie zniwelować lub zmniejszyć dyskomfort z nimi związany, co istotnie poprawia komfort życia.

HTZ – od czego zacząć?

Każda kobieta obserwująca u siebie objawy klimakterium powinna zgłosić się do ginekologa. Lekarz zleci niezbędne badania diagnostyczne, które potwierdzą fakt wejścia kobiety w okres przekwitania (tzn. określą poziom stężenia hormonów we krwi). Kolejnym krokiem jest wykonanie serii testów, które służą podjęciu decyzji o rozpoczęciu HTZ bądź innych sposobów zapobiegania objawom menopauzy:

  • ocena gospodarki hormonalnej (FSH, LH, estradiol, estron, progesteron),
  • ocena czynności tarczycy (TSH, FT3, FT4, T3, T4) – z wygasaniem czynności jajników w okresie okołomenopauzalnym wiąże się wzrost ryzyka zaburzeń czynności tarczycy, których objawy są często mylone z niektórymi objawami towarzyszącymi menopauzie,
  • badanie profilu lipidowego (cholesterol całkowity, cholesterol HDL, cholesterol LDL, triglicerydy) w celu oceny ryzyka wystąpienia chorób układu sercowo-naczyniowego,
  • badanie poziomu glukozy we krwi,
  • badania oceniające czynność wątroby (próby wątrobowe – oznaczenie AST, ALT, GGTP, fosfatazy alkalicznej i bilirubiny całkowitej) i nerek (m.in.: mocznik, kreatynina, badanie ogólne moczu) – konieczne przed rozpoczęciem hormonalnej terapii zastępczej,
  • regularne badanie piersi i badanie ginekologiczne,
  • pomiar ciśnienia krwi,
  • badania oceniające ryzyko wystąpienia osteoporozy (densytometria, scyntygrafia kości, oznaczenie poziomu wapnia, fosforu, parathormonu).

Bibliografia:
1. K. Suchecka-Rachoń, D. Rachoń, Rola hormonalnej terapii zastępczej (HTZ) u kobiet w okresie pomenopauzalnym, [w:] Choroby Serca i Naczyń 2005, tom 2, nr 3, 115–124.
2. https://kobietyimedycyna.pl/menopauza-to-czas-licznych-zmian/


Menopauza a podwyższone ryzyko zachorowania na choroby

Z powodu znacznego spadku stężenia estrogenów w kobiecym organizmie w okresie menopauzy dochodzi nie tylko do pogorszenia samopoczucia i licznych przykrych dolegliwości (uderzenia gorąca, rozstrój emocjonalny i inne). Okres ten wiązać się może także ze znacznie poważniejszymi schorzeniami, niekiedy zagrażającymi życiu kobiety, takimi jak:

  • osteoporoza,
  • cukrzyca (głównie typu 2),
  • choroby układu krążenia,
  • przyspieszenie procesów starzenia,
  • depresja,
  • otyłość,
  • zwiększone ryzyko infekcji.

Wypadowe objawy menopauzy:

Określane są też mianem zespołu klimakterycznego i według szacunków mogą dotyczyć nawet do 80% kobiet w okresie klimakterium:

  • uderzenia gorąca (wary),
  • zlewne poty,
  • męczliwość,
  • kołatania serca,
  • bóle i zawroty głowy,
  • bezsenność,
  • zmienność nastrojów.

Pozostałe objawy menopauzy:

  • trudności w koncentracji i zapamiętywaniu,
  • przygnębienie, a nawet depresja,
  • bóle mięśni i stawów,
  • problemy z pęcherzem moczowym .(np. nietrzymanie moczu),
  • zaburzenia w funkcjonowaniu seksualnym oraz odczuwana suchość pochwy.

Estrogen – kobiecy hormon

Pod nazwą estrogen kryją się trzy podobne pod względem chemicznym hormony: estron, estriol i estradiol. Hormon ten uznawany jest za źródło kobiecości ze względu na fakt, że odpowiada za wykształcanie się u kobiet żeńskich cech płciowych i wpływa na rozrodczość. Poza tym estrogeny regulują gospodarkę tłuszczową organizmu kobiety (wpływają korzystnie na naczynia krwionośne przez zwiększenie stężenia tzw. dobrego cholesterolu – HDL) i wapniową (zwiększając mineralizację tkanki kostnej i chroniąc przed osteoporozą). Estrogeny wpływają również na białka wiążące hormony tarczycy i nadnerczy.


Wskazania do HTZ

  • objawy takie jak: napadowe pocenie się i uderzenia gorąca, zmienność nastrojów, skłonność do depresji, rozdrażnienie (o średnim i ciężkim nasileniu),
  • nocne napady potliwości, bezsenność, objawy depresji ,
  • objawy ze strony układu moczowo-płciowego: suchość śluzówek, nietrzymanie moczu,
  • przedwczesna menopauza (ostatnia miesiączka w wieku 30–40 lat),
  • przypadki kobiet, u których operacyjnie usunięto jajniki, np. z powodu nowotworu.

Przeciwwskazania do HTZ

  • Bezwzględne (brak możliwości zastosowania HTZ): choroby zakrzepowo-zatorowe naczyń, rak sutka, niewydolność wątroby, hiperlipidemia i hipercholesterolemia, wysokie nadciśnienie tętnicze, guzy przysadki.
  • Względne (należy rozważyć korzyści wynikające ze stosowania HTZ i ryzyko powikłań, jakie może ona spowodować): średnie nadciśnienie tętnicze, cukrzyca insulinozależna, przebyty rak jajnika lub endometrium, mięśniak podśluzówkowy z zaburzeniami cyklu, znaczna endometrioza.