Od Adasia do Adama czyli o dojrzewaniu mężczyzn

Dlaczego o początkach rozwoju płodu męskiego decydują estrogeny (hormony uważane za kobiece)? One jako pierwsze stymulują ośrodki w mózgu do produkcji odpowiednich hormonów, odpowiedzialnych za rozwój płodu i jego płeć. Podobnie o rozwoju i dojrzewaniu plemników (atrybutu mężczyzny) decydują także estrogeny. Specjalistyczne badania (immunochemiczne) wykazały, że cały proces produkcji plemników jest zależny od obecności estrogenów i ich specyficznych receptorów: alfa i beta, koniecznych do ich działania, a obecnych w „fabryce” produkującej plemnik – kanalikach plemnikotwórczych. Estrogeny powstają z testosteronu (przecież ADAM oddał swoje żebro), ale aby mogły powstać, muszą być obecne pewne enzymy (aromataza), które dokonają tej przemiany. Ich obecność w kanalikach plemnikotwórczych także potwierdziły liczne badania. Także te „kobiece” hormony – estrogeny, mają decydujący wpływ na zatrzymanie wzrostu kości długich w odpowiednim czasie. Dlaczego produkcja plemników zaczyna się dopiero w wieku 11–13 lat ( w zależności od różnych czynników środowiskowych, geograficznych), a wówczas stanowią one dla organizmu rozwijającego się mężczyzny „ obcy element”? Jeżeli już w pełni sprawny układ immunologiczny chłopca „dowie się” o obecności plemników, wytworzy swoiste przeciwciała, które mogą stwarzać wiele problemów w prokreacji. Dzieje się tak wówczas, gdy dojdzie do urazów, stanów zapalnych jąder.
Po co mężczyzna produkuje miliony plemników dziennie, skoro do zapłodnienia potrzebny jest tylko JEDEN?! Produkcja jest wyjątkowa – trzy tysiące plemników na sekundę. U kobiet od początku wiadomo, ile jajeczek jest przewidzianych do zapłodnienia.
Po co mężczyzna produkuje kilkadziesiąt razy więcej testosteronu niż kobieta, skoro tak naprawdę do „działania” wykorzystuje od 0,5 do 2% całkowitej wytworzonej puli? Pozostały testosteron jest związany z białkami i praktycznie nie działa w sferze prokreacji.
Dlaczego jądra mężczyzny są „wyprowadzone na zewnątrz” jego ciała (zwiększona szansa na uszkodzenie) i muszą być „przechowywane” w temperaturze o 1 stopień niższej niż temperatura jego ciała?
Po co mężczyźnie prostata (gruczoł krokowy), skoro jego jedyne działanie to upłynnienie ejakulatu (męskiego nasienia), a w późniejszym wieku okazuje się największym problemem i zagrożeniem dla starszego pana?

Fotolia_89363995_Subscription_Monthly_XL
Adaś jeszcze przed urodzeniem jest „zaprogramowany”. Niekiedy jednak zdarzają się odstępstwa. Każdy płód jest początkowo wyposażony w struktury dla obu płci. Rozwój, różnicowanie wewnętrznych i zewnętrznych narządów płciowych zależą od czynności jądra płodowego. W czasie rozwoju płodowego najwcześniej rozwijającym się systemem jest system hormonalny z jego głównym hormonem – testosteronem, ale „uruchomienie” tego systemu jest zależne od estrogenów. Testosteron jest wydzielany już od 8. tygodnia życia płodowego przez komórki Leydiga, znajdujące się w jądrze płodowym. Jednak na poszczególnych etapach rozwoju mogą pojawić się nieprawidłowości w budowie i prawidłowym funkcjonowaniu narządów płciowych. Ważne jest, aby po urodzeniu chłopiec został przebadany w zakresie budowy narządów płciowych. W wieku 2 lat w worku mosznowym powinny być obecne dwa jądra. W razie nieprawidłowości chłopiec powinien być obserwowany i w razie konieczności odpowiednio leczony (leczenie hormonalne lub operacyjne). Nieprawidłowa lokalizacja jąder u chłopca może zostać naprawiona. Niezstąpione jądro – wnętrostwo, to stan, w którym jądro po jednej lub obu stronach pozostaje poza moszną. Zaniedbanie takiego stanu może prowadzić do poważnych następstw – problemów z płodnością czy nawet rozwoju procesów nowotworowych.
Bardzo ważny jest okres, kiedy chłopiec zaczyna dojrzewać, czyli 11.–13. rok życia. Następuje wówczas wiele zmian – zmiany w budowie ciała, pojawia się owłosienie typowe dla mężczyzny, zmiana głosu. Ale najważniejsze – pojawiają się plemniki – dowód na to, że kiedyś może zostać tatą. Okres ten także wymaga pilnej obserwacji, ponieważ proces dojrzewania u chłopca może pojawić się później, a wówczas musimy go połączyć z zaburzeniem określanym medycznie jako hipogonadyzm. Zdarza się także odwrotnie, wtedy mamy do czynienia z przedwczesnym dojrzewaniem płciowym. Szczególną rolę, pomocną w diagnostyce tych stanów, odgrywają badania hormonalne.
Oznaczanie tzw. hormonów płciowych ma duże znaczenie w ocenie funkcjonowania u kobiet jajników, a u mężczyzn jąder. Podstawowymi hormonami dla obu płci są: hormon luteinizujący (LH), hormon folikulotropowy (FSH). U kobiet ważną rolę odgrywa oznaczanie estrogenów i progesteronu, ale także testosteronu. Duże znaczenie dla obu płci ma kontrola prolaktyny. Wartości hormonów są podstawowym narzędziem w diagnostyce płodności par. Po okresie dojrzewania zaczyna się czas dojrzałości. Okres od 20. do 45. roku życia to optymalny czas dla mężczyzny, aby udowodnić swoją męskość – zostawić po sobie następcę. Ale różnie z tym bywa. Odkładanie decyzji o ciąży na później, zbyt rzadkie współżycie, palenie papierosów, alkohol, nieprawidłowa waga ciała, stres, przemęczenie, odwodnienie (po alkoholu), niedostatek snu, zaburzenia rytmu dobowego (praca w nocy), przegrzewanie jąder (kąpiele, bielizna), sterydy anaboliczne, nadmierne ćwiczenia fizyczne, praca w warunkach szkodliwych (metale ciężkie, herbicydy, rozpuszczalniki organiczne, promieniowanie rtg) powoduje, że o problemach związanych z zaburzeniami płodności dowiadujemy się stanowczo za późno.
Problemami tymi zajmuje się nauka nazywana andrologią. W latach 60. XX wieku powstała ona jako nowa dyscyplina medyczna. Andrologia (andros = mężczyzna i logos = nauka) obejmuje zasadniczo dwa przedziały wiekowe u panów. Pierwszy to okres rozrodczości, wiek 20–45 lat, potem chwila przerwy i drugi okres – po 50. roku życia. Ten drugi okres to stopniowy spadek formy, zniechęcenie – okres bardzo różnie nazywany, m.in. męskim przekwitaniem, czyli andropauzą, a naukowo zespołem LOH – zespołem późnego hipogonadyzmu.

Fotolia_88450117_Subscription_Monthly_XXL
Andrologia, oczywiście, obejmuje także problematykę wieku dziecięcego i młodzieńczego, opóźnione dojrzewanie, problemy endokrynologiczne. Andrologia wymaga współpracy z lekarzami innych specjalności: urologami, endokrynologami, seksuologami i, oczywiście, z ginekologami – w przypadku problemów związanych z płodnością pary.
Mężczyzna nie ma przypisanego swojego lekarza specjalisty, chociaż czasami uznawany jest za takiego urolog (ale to tylko z powodu prostaty). Urologia to specjalizacja ogólnodostępna (także dla pań). Urologów jest w Polsce kilkuset; na wizytę u urologa potrzebne jest skierowanie od lekarza rodzinnego. Tak więc mężczyzna – „okaz zdrowia” najczęściej nie korzysta z rad specjalisty, robi to dopiero na wyraźną prośbę partnerki, w wyniku pojawiających się problemów. To, że panowie mogą zadowolić seksualnie swoje partnerki, nie jest równoznaczne z ich zdolnością do zapłodnienia i posiadania potomstwa. To pierwszy moment, kiedy mężczyźni uświadamiają sobie, że mogą mieć problem ze zdrowiem nie odczuwając żadnych dolegliwości.
Drugi okres w życiu mężczyzny, zaczynający się po pięćdziesiątce, to wyzwanie dla andrologów. Wiele zmian dotyczących tego okresu zostało już zaobserwowanych przez lekarzy i naukowców kilkadziesiąt lat temu i uważano je wówczas za nieuchronne. Teraz już wiemy, że tak nie jest. Niektóre są ostrzeżeniem, np. zaburzenia erekcji mogą wyprzedzać o wiele lat zawał serca. Wczesne ich rozpoznanie może zmienić bardzo wiele w życiu mężczyzny i jego rodziny. Postępujący proces starzenia się społeczeństw szczególnie dotyczy mężczyzn, którzy przeciętnie żyją krócej od kobiet i nie mają swojego „lekarza-opiekuna”. Ostatnio pojawił się problem późnego ojcostwa. Panowie właśnie po 50. decydują się na potomstwo, mając już niekiedy dorosłe dzieci. Mężczyzna w tym wieku nie wykazuje najczęściej jeszcze zaburzeń w sferze rozrodczości (jest dobrze zachowana do 70. roku życia), ale pojawiają się symptomy zmian ogólnoustrojowych – zmiany naczyniowe, w układzie kostnym, w układzie moczowo-płciowym. Przed decyzją o późnym ojcostwie mężczyzna powinien zapoznać się ze stanem swojego zdrowia.
Organizm mężczyzny (podobnie jak jego samochód) także wymaga od czasu do czasu kontroli. Duże znaczenie ma wykonanie niektórych badań nawet w wieku średnim, kiedy nie ma teoretycznie podstaw do nieprawidłowości. Wykonane teraz badania mogą po kilku latach być punktem odniesienia, w sytuacji, kiedy pojawią się jakiekolwiek problemy zdrowotne. Niezależnie od wieku jest kilka badań, które należy wykonywać co pewien czas. Są to m.in.: morfologia krwi (krew to tkanka, która zespala cały organizm, a sama spełnia wiele funkcji, m.in. transportuje tlen), badanie moczu i badanie OB. Wydaje się, że obecnie lepszym niż OB wskaźnikiem toczącego się stanu zapalnego jest badanie hsCRP (białko ostrej fazy, oznaczane wysokoczułą metodą). Badanie to dodatkowo ma znaczenie jako marker podwyższonego ryzyka wystąpienia choroby wieńcowej. Morfologia krwi obejmuje badanie wszystkich rodzajów komórek krwi (krwinki czerwone, białe i płytki). Badanie to pozwala na wykrycie wielu chorób, takich jak: niedokrwistość, niektóre nieprawidłowości w krzepnięciu krwi czy różnego rodzaju białaczki. Badanie moczu to ocena pracy układu moczowego (nerki, pęcherz moczowy), pozwalające na wykrywanie chorób nerek czy zakażeń tego układu moczowo-płciowego .
Badanie układu moczowego należy uzupełnić o oznaczenie: mocznika, kreatyniny, kwasu moczowego i badanie elektrolitów (Na, K), ważnych w ocenie gospodarki wodno-elektrolitowej.
Podstawowym badaniem z krwi jest oznaczenie poziomu glukozy. Badanie to pozwala na wczesne wykrycie jednego z najgroźniejszych schorzeń XXI wieku, cukrzycy – choroby powodującej wiele poważnych powikłań – m.in. uszkodzenie nerek, wzroku.
Pewne badania można wykonać w grupach. Badanie z zakresu gospodarki lipidowej to profil lipidowy (lipidogram). Jest to oznaczenie poziomu cholesterolu , jego frakcji HDL („dobrego” cholesterolu) i LDL („złego” cholesterolu) oraz triglicerydów. Badanie to pozwala na ocenę ryzyka rozwoju miażdżycy – podstawowej przyczyny chorób krążenia – szczególnie choroby wieńcowej. Bardzo ważnym elementem tego badania jest prawidłowe i właściwe przygotowanie się przed jego wykonaniem. Wymagane jest spożycie ostatniego posiłku przed godziną 18 w dniu poprzedzającym badanie i bycie na czczo.
Próby wątrobowe to grupa badań, pozwalająca na ocenę funkcji wątroby i dróg żółciowych. Podstawowymi parametrami są oznaczenia poziomów enzymów wątrobowych (ALT, AST, GGTP, ALP) i bilirubiny.
Typowo męskim badaniem jest oznaczanie PSA. Marker ten jest charakterystyczny dla przerostu gruczołu krokowego lub procesu nowotworowego tego narządu. Badanie to można poszerzyć
o wykonanie dodatkowego oznaczenia tzw. wolnego PSA (fPSA). Iloraz wolnego PSA do całkowitego PSA pozwala na bardziej precyzyjną diagnostykę w przypadku podejrzenia procesu nowotworowego.
Bardzo ważnym badaniem dla mężczyzn jest oznaczenie poziomu testosteronu. Badanie to ma szczególne znaczenie u mężczyzn po 50. roku życia. Testosteron jest odpowiedzialny za sprawne funkcjonowanie całego organizmu, za stan fizyczny i psychiczny, ale przede wszystkim za libido i sprawność seksualną.
Badaniem szczególnie prostym w wykonaniu jest badanie kału na obecność krwi utajonej. Badanie to ma na celu wykrycie krwawienia z przewodu pokarmowego, które może być pomocne w diagnostyce (niekiedy bardzo wczesnej) polipów i nowotworów jelita grubego.
Starzenie się to nie tylko zmiany fizyczne i zmiany wykazywane w badaniach laboratoryjnych. To także wiele zmian w psychice. „Starość to najbardziej nieoczekiwana z rzeczy, które spotykają mężczyzn” (Lew Trocki).
Istnieje także wiele innych pytań, np.: jak to jest z seksem w wieku dojrzałym? Badania, przeprowadzone w Polsce przez prof. Zbigniewa Izdebskiego, wskazują, że 60% mężczyzn i 35% kobiet po 50. roku życia jest zainteresowanych seksem i ma on dla nich istotne znaczenie. Seksuolodzy uważają, że nawet w późniejszym wieku, jeżeli życie układa się dobrze i pozwala na to stan zdrowia, można przeżywać erotyczne uniesienia i spełnienia. Oczywiście, seksualność z upływem czasu i zmianami hormonalnymi w okresie andropauzy maleje, ale całkowicie nie zniknie przy ogólnym dobrym samopoczuciu. Ogólny stan zdrowia ma wpływ na seksualność mężczyzn. Wiele schorzeń: nadciśnienie, przebyte zawały, cukrzyca, osteoporoza (nie tylko kobiety chorują) osłabia poszukiwania doznań seksualnych, ale co istotne, niektóre leki, stosowane w tych schorzeniach, mają znaczący, negatywny wpływ na libido mężczyzn.
Ostatnio wiele mówi się o dużej roli internetu w zmianach dotyczących seksualności Polaków. Internet ułatwia zdobywanie wiedzy i kontaktów, ale także znajdowanie partnerów. Internet również w dziedzinie seksualności okazuje się „oknem na świat”. Podsumowując, dbając o zdrowie psychiczne i fizyczne, można długo cieszyć się satysfakcjonującym życiem seksualnym.