Selen dla zdrowia

Wiadomo od dawna, że fizjologiczne procesy życiowe zależą od składu i stężenia różnych pierwiastków w organizmie człowieka. Trudno natomiast jednoznacznie określić, które z 16 mikropierwiastków są najważniejsze. Dużo mówi się o roli magnezu i żelaza, i to ich poziom najczęściej monitorujemy, wykonując badania krwi. Mniej uwagi poświęca się selenowi. Ponadto, przez lata uważano, że ma on głównie działanie toksyczne. Dzisiaj już wiadomo, że jego wpływ na zdrowie człowieka jest ogromny, a jego monitorowanie bardzo ważne, gdyż zarówno jego niedobór, jak i nadmiar, mają duże znaczenie dla organizmu, szczególnie jeśli chodzi o zachorowalność na raka.

Selen a odporność

Selen jest mikroelementem niezbędnym do prawidłowego wzrostu i rozwoju organizmu. Jedną z jego najważniejszych funkcji jest stymulowanie układu odpornościowego do zwiększania produkcji przeciwciał. Dzięki niemu jesteśmy bardziej odporni na wirusy i bakterie. Już niewielki niedobór selenu może powodować niedoczynność tarczycy, objawiać się zaburzeniami nastroju, niedoborami odporności, stwarzać ryzyko wzrostu zachorowalności na choroby sercowo-naczyniowe i nowotworowe. Większy niedobór selenu wyraźnie pogłębia zaburzenia funkcji tarczycy, obniża płodność mężczyzn, nasila ryzyko chorób sercowo-naczyniowych (hemoliza krwi, kardiomiopatia), wątroby i skóry, pogłębia stany depresyjne. Z kolei silny deficyt selenu u kobiet w ciąży może doprowadzić do nieodwracalnych zmian płodu. Selen pomaga też w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy i chroni komórki przed stresem oksydacyjnym, zwanym również tlenowym. O stresie oksydacyjnym mówimy wtedy, gdy równowaga w środowisku wewnętrznym człowieka, pod wpływem działania wolnych rodników, zostaje zaburzona. Stres oksydacyjny negatywnie wpływa na zdrowie i wygląd, sprzyja rozwojowi astmy oskrzelowej, powikłań cukrzycy i przewlekłych chorób zapalnych.

2 mln osób w Polsce, czyli 5% polskiej populacji, dotkniętych jest niedoborem selenu, manifestującym się stężeniem we krwi mniejszym niż 60 μg/l.

Selen a rak

Selen jest jednym z pierwiastków, które od wielu lat są przedmiotem zainteresowania naukowców, lekarzy i pacjentów chorych na raka. Zaobserwowano, że istnieje ścisła zależność pomiędzy stężeniem selenu a ryzykiem zachorowania na nowotwór. Okazuje się, że zarówno niedobór selenu, jak i jego nadmiar, mogą mieć wpływ na zachorowanie na raka. Niedobór selenu wiąże się z wysokim ryzykiem chorób nowotworowych: płuc, krtani, jelita grubego, żołądka, trzustki. Natomiast zbyt wysokie stężenie selenu zwiększa ryzyko raka piersi u kobiet. Bardzo często badanie poziomu selenu jest stosowane jako rodzaj selekcji pacjentów do przeprowadzenia badań kontrolnych. Jeśli poziom selenu jest niski, pacjenci kierowani są na dalsze badania, takie jak tomografia komputerowa czy kolonoskopia.

Fotolia_31178042_Subscription_Monthly_XXL

Selen pomaga wykryć raka

W latach 2008–2011, w Szczecinie, przeprowadzono program wczesnego wykrywania raka płuc. Kryteria włączenia do programu obejmowały uczestników obu płci w wieku 55–65 lat z historią palenia tytoniu równą co najmniej 20 paczkolatom. Tylko osoby z niskim poziomem selenu (<75 μg/l) zostały zaproszone do wykonania tomografii komputerowej. Spowodowało to ponaddwukrotne zwiększenie efektywności wykrywania raka płuc. Badania wykazały także silną korelację pomiędzy stężeniem selenu a występowaniem przypadków raka jelita grubego. W polsko-estońskim badaniu, na grupach 169 pacjentów z rakiem jelita grubego i 169 osób zdrowych, zaobserwowano ponad 13-krotnie wyższą częstość występowania raka jelita grubego u osób ze stężeniem selenu w surowicy krwi mniejszym niż 40 μg/l, w porównaniu do osób, u których stężenie Se w surowicy wyniosło więcej niż 72 μg/l. Selen okazał się również związany z ryzykiem występowania raka żołądka i przełyku. Wyniki badań przeprowadzonych na grupie 590 przypadków raka przełyku, 402 przypadków raka wpustu żołądka, 87 przypadków raka żołądka i grupie 1062 osób z grupy kontrolnej wykazały istotny związek wyższych stężeń selenu w surowicy ze zmniejszeniem ryzyka raka przełyku i wpustu żołądka.

W latach 2008–2011 w Szczecinie przeprowadzono program wczesnego wykrywania raka płuc. Kryteria włączenia do programu obejmowały uczestników obu płci w wieku 55–65 lat z historią palenia tytoniu równą co najmniej 20 paczkolatom. Tylko osoby z niskim poziomem selenu (<75 μg/l) zostały zaproszone do wykonania tomografii komputerowej. Spowodowało to ponaddwukrotne zwiększenie efektywności wykrywania raka płuc.

Selen pomaga nie tylko wykryć nowotwory, stanowi także ochronę przed zachorowaniem. Tymczasem badania pokazują, że Polacy cierpią na niedobór tego pierwiastka. Średni jego poziom w osoczu Polaków wynosi ok. 70 μg/l, podczas gdy optymalne stężenie selenu dla polskiej populacji wynosi 85–120 μg/l dla mężczyzn i 75–85 μg/l dla kobiet. Szacuje się, że niedobór selenu poniżej 60 μg/l dotyczy około 2 mln Polaków, czyli około 5% społeczeństwa. Niedobór selenu może zależeć od kilku czynników, m.in. od jego zawartości w pożywieniu. Z kolei zawartość selenu w żywności zależy od położenia geograficznego. Poziom selenu jest też związany ze stanem zdrowia. Do czynników predysponujących do chorobliwego niedoboru selenu należą m.in. chroniczne niedożywienie, żywienie pozajelitowe, upośledzenie wchłaniania składników pokarmowych w jelitach (choroba Leśniowskiego-Crohna, resekcja jelita cienkiego), stany związane z marskością wątroby, nowotworami, chorobami zapalnymi jelit, chroniczną niewydolnością nerek, przerzutami nowotworowymi.

Dostarcz selen

Osoby z niedoborem selenu powinny koniecznie zadbać o jego dostarczenie organizmowi. Można to zrobić poprzez suplementację i/lub odpowiednią dietę. Istnieją produkty żywnościowe, które zawierają więcej selenu, niż inne. Trzeba jednak pamiętać, że zawartość selenu w naturalnej żywości jest zależna od położenia geograficznego i konkretnych właściwości geologicznych, jest też ściśle związana z jego zawartością w środowisku – glebie i wodzie. Najwięcej selenu znajduje się w borowikach. Osobom, które powinny podwyższyć poziom selenu, zaleca się jedzenie wędlin: parówek, pasztetowej czy też pasztetu mięsnego. Selen obecny jest także w nabiale. Warto sięgać po jaja oraz sery żółte i topione. Pierwiastek ten znajdziemy również w: orzechach nerkowca i brazylijskich, soczewicy, kaszy gryczanej, krówkach mlecznych, suszonej żurawinie, gruszkach kandyzowanych oraz w syropach: malinowym, żurawinowym i wiśniowym.

Już niewielki niedobór selenu może powodować niedoczynność tarczycy, objawiać się zaburzeniami nastroju, niedoborami odporności, stwarzać ryzyko wzrostu zachorowalności na choroby sercowo-naczyniowe i nowotworowe. Silniejszy niedobór selenu wyraźnie pogłębia zaburzenia funkcji tarczycy, obniża płodność mężczyzn, nasila ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, wątroby i skóry, pogłębia stany depresyjne. Silny deficyt selenu w ciąży może doprowadzić do nieodwracalnych zmian płodu.

Badaj się regularnie

O tym, jaką dietę zastosować i czy dodatkowo wspomóc ją suplementacją, powinien zdecydować lekarz po wykonaniu badań kontrolnych. Regularne monitorowanie poziomu selenu powinno wejść w nawyk szczególnie osobom, które mogą być narażone na zachorowanie na nowotwory. W przypadku raka szczególnie znaczenie ma czas. Im szybciej zostanie postawiona odpowiednia diagnoza i podjęte leczenie, tym większe szanse na powrót do zdrowia.

Przypisy:
Tekst na podstawie artykułu „Selen i rak”, Read Gene, Opracowanie własne do celów naukowo-edukacyjnych, Marcin Lenera, Katarzyna Jaworska-Bienieka, Magdalena Muszyńskaa,b, Grzegorz Sukiennickia, Katarzyna Durdaa, Tomasz Gromowskia, Wojciech Marciniakb, Pablo Serrano-Fernandeza, Józef Kładnyc, Anna Wiechowska-Kozłowskad, Tomasz Grodzkie, Ewa Jaworowskaf, Jakub Lubińskif, Barbara Górecka-Szyldg, Grażyna Wilkg, Tomasz Huzarskia, Tomasz Byrskia, Cezary Cybulskia, Jacek Gronwalda, Tadeusz Dębniaka, Aleksandra Tołoczko-Grabareka, Antoni Morawskih,b, Rodney J. Scotti, Anna Jakubowskaa,b, Jan Lubińskia,b.

a Zakład Genetyki i Patomorfologii, Międzynarodowe Centrum Nowotworów Dziedzicznych, Pomorski Uniwersytet Medyczny, Szczecin.
b Read-Gene, Grzepnica, Polska.
c Klinika Chirurgii Ogólnej i Onkologicznej, Pomorski Uniwersytet Medyczny, Szczecin, Polska.
d Pracownia Endoskopii, Zakład Opieki Zdrowotnej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, Szczecin, Polska.
e Szpital Specjalistyczny Chorób Płuc, Szczecin-Zdunowo, Polska.
f Klinika Otolaryngologii i Onkologii Laryngologicznej, Pomorski Uniwersytet Medyczny, Szczecin, Polska.
g Katedra i Zakład Radiologii Ogólnej i Stomatologicznej, Pomorski Uniwersytet Medyczny, Szczecin, Polska.
h Instytut Technologii Chemicznej Nieorganicznej i Inżynierii Środowiska, Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny, Szczecin, Polska.
Discipline of Medical Genetics, School of Biomedical Sciences, Faculty of Health, University of Newcastle and The Hunter Medical Research Institute, Newcastle, New South Wales, Australia.