Sprawdź, co przywiozłeś z podróży…

Na całym świecie, również w Polsce, z każdym rokiem wzrasta liczba osób podróżujących do krajów gorącej strefy klimatycznej, gdzie turyści, pracownicy, osoby odwiedzające rodzinę lub znajomych narażeni są na ekspozycje patogenów przenoszonych przez owady, drogą pokarmową, oddechową i płciową, wywołujących choroby często niewystępujące w strefie klimatu umiarkowanego.

Świat z dekady na dekadę staje się globalną wioską, a podróże międzykontynentalne są coraz bardziej powszechne. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu były na świecie rejony, do których nie zaglądali turyści z krajów rozwiniętych. Dzisiaj nie ma już takich miejsc. Podróżujemy do najbardziej niedostępnego interioru, chcemy zobaczyć jak najwięcej i jak najszybciej, często nie zastanawiając się, jakie niebezpieczeństwa potrafią czyhać niemal na każdym kroku. Dalekie podróże stają się coraz bardziej przystępne cenowo, co powoduje, że na lot samolotem na drugi koniec świata stać już niemal każdego. Podróżują wszyscy: małe dzieci, osoby w podeszłym wieku, kobiety w ciąży, niepełnosprawni, osoby chorujące przewlekle. Cele podróży są bardzo zróżnicowane – od zawodowych, naukowych, po wyjazdy turystyczne. Tych ostatnich jest zdecydowanie najwięcej. Ryzyko zachorowania podczas dalekich wypraw jest uzależnione od wielu czynników, takich jak: stopień endemiczności odwiedzanego regionu świata, ogólny stan zdrowia podróżujących (prawidłowe funkcjonowanie układu immunologicznego, układu termoregulacji, występowanie chorób przewlekłych), podjęte działania ochronne w ramach szeroko pojętej profilaktyki zdrowotnej, długość pobytu czy planowane czynności w odwiedzanym miejscu.

W rejonach o niskich standardach sanitarnych największym problemem zdrowotnym jest bez wątpienia biegunka podróżnych, która występuje u ponad połowy osób w pierwszych dwóch tygodniach pobytu w nowym miejscu. Ryzyko zachorowań na choroby biegunkowe jest tym większe, im niższy jest poziom sanitarny określonej destynacji i im wyższe standardy higieniczne panują w krajach, z których pochodzą osoby podróżujące. Kolejnym problemem zdrowotnym podróżnych jest malaria. Liczba zachorowań jest uzależniona od miejsca pobytu (najwyższa zachorowalność panuje w Afryce Subsaharyjskiej, gdzie 80–90% zarażeń to ciężka postać wywoływana przez Plasmodium falciparum; wskaźniki zachorowań w Azji i Ameryce Południowej są znacznie niższe, a dominującym gatunkiem wywołującym chorobę jest tam Plasmodium vivax), jak również od przyjmowania bądź odrzucenia chemioprofilaktyki przeciwmalarycznej. Przypadki zachorowań wśród podróżnych dotyczą również chorób zakaźnych, przeciw którym stosowane są szczepienia ochronne, co jest zwykle związane z niskim poziomem wakcynacji. Przykładem jest wirusowe zapalenie wątroby typu A i dur brzuszny. Kolejnym zagrożeniem zdrowotnym dla podróżujących są choroby przenoszone drogą płciową, zwłaszcza wśród osób mających tendencję do przygodnych kontaktów seksualnych. Ocenia się, że 5% Europejczyków uprawia seks z ludnością miejscową, a połowa z nich nie stosuje żadnych zabezpieczeń (prezerwatywy), mimo że wśród osób zajmujących się nierządem w krajach Afryki, Azji, Ameryki Środkowej i Południowej występowanie chorób wenerycznych jest powszechne – od kosmopolitycznych (AIDS, kiła, rzeżączka, chlamydioza), po schorzenia charakterystyczne dla gorącej strefy klimatycznej, takich jak wrzód miękki, ziarniniak pachwinowy czy ziarnica weneryczna pachwin.

Ryzyko zachorowań

Ankiety przeprowadzone wśród amerykańskich podróżnych udających się w rejony Azji, Afryki, Ameryki Środkowej i Południowej, gdzie panuje klimat gorący i złe warunki sanitarne, wykazały, że ryzyko wystąpienia jakichkolwiek problemów zdrowotnych podczas podróży trwającej do 3 miesięcy wynosi 60–70%. W 8% występuje prawdopodobieństwo, że w czasie pobytu za granicą będzie potrzebna pomoc służby zdrowia, w mniej niż 1% przypadków ryzyko hospitalizacji, a w 26% pojawiają się problemy zdrowotne po powrocie z podróży.

Kolejne badania, przeprowadzone przez specjalistów medycyny tropikalnej w Europie Zachodniej, wykazały, że na 100 tysięcy podróżnych z krajów wysoko rozwiniętych udających się do krajów Trzeciego Świata na okres 1 miesiąca: u 50 tysięcy osób rozwinie się problem zdrowotny, zazwyczaj o niewielkim nasileniu; 8 tysięcy osób będzie szukało pomocy medycznej; 5 tysięcy osób będzie się czuło na tyle źle, że swój pobyt spędzi w łóżku; 1100 osób będzie niezdolnych do pracy bezpośrednio po powrocie z podróży; 300 osób będzie hospitalizowanych podczas pobytu za granicą lub po powrocie do kraju; 50 osób będzie ewakuowanych medycznie do kraju; 1 osoba umrze z powodu choroby lub obrażeń ciała.

Szacuje się, że 15–70% turystów z krajów wysoko uprzemysłowionych, wracających z podróży do rejonów o odmiennych warunkach klimatycznych i sanitarnych, ma problemy zdrowotne bezpośrednio związane z zagranicznym pobytem. Zdecydowana większość podróżnych uskarża się na schorzenia o łagodnym nasileniu, a tylko 1–5% szuka pomocy w placówkach medycznych. Większość problemów zdrowotnych ujawnia się podczas podróży, chociaż są również takie, których okres wylęgania trwa tygodnie, miesiące, a nawet lata.

Najczęstsze problemy zdrowotne

Do najczęstszych problemów zdrowotnych, z którymi powracają podróżni, należą: przewlekłe zaburzenia żołądkowo-jelitowe, choroby skóry, stany zapalne górnych dróg oddechowych oraz gorączki niewiadomego pochodzenia. Analizy prowadzone przez GeoSentinel Surveillance Network wskazują na występowanie określonych zmian chorobowych w zależności od regionu świata. Problemy dermatologiczne częściej są notowane wśród turystów podróżujących na Karaiby i do Ameryki Południowej, podczas gdy choroby biegunkowe u powracających z Azji Południowej i Południowo-Wschodniej.

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Najczęściej notowane są biegunki bakteryjne o ostrym przebiegu oraz biegunki przewlekłe o etiologii pasożytniczej, wywoływane zazwyczaj przez pierwotniaki (Giardia intestinalis, Cryptosporidium parvum, Entamoeba histolytica) oraz helminty obłe (Ascaris lumbricoides, Enterobius vermicularis) i płaskie (Taenia sp.).

Zmiany skórne

Do najczęstszych dermatoz należą odczyny po ukłuciach owadów, piodermie (ropne zakażenia skóry wywołane przez bakterie ropotwórcze, najczęściej gronkowce i paciorkowce) oraz wysypki alergiczne.

Gorączki niewiadomego pochodzenia

W jednym na trzy przypadki przyczyną stanów gorączkowych u podróżnych jest malaria, dlatego też postępowanie diagnostyczne powinno być ukierunkowane w pierwszej kolejności na tę jednostkę chorobową. Do innych schorzeń przebiegających z utrzymującą się gorączką należą zakażenia arbowirusowe, przenoszone podobnie jak malaria przez komary (denga, chikungunya, zika), jak również biegunki o etiologii bakteryjnej. Stany gorączkowe mogą również wystąpić u podróżnych ze schorzeniami kosmopolitycznymi, takimi jak stany zapalne dróg oddechowych oraz układu moczowego. Mogą także współistnieć z obrażeniami skóry (oparzenia).

Większość jednostek chorobowych ujawnia się w ciągu kilku lub kilkunastu tygodni po powrocie z podróży. Są jednak schorzenia, których okres wylęgania wynosi sześć i więcej miesięcy, dlatego bardzo ważne jest właściwe zebranie wywiadu przez lekarza.

W opracowaniu wykorzystano fragmenty książki prof. Krzysztofa Korzeniewskiego (Medycyna Podróży. Vademecum) wydanej nakładem Wydawnictwa Lekarskiego PZWL oraz treści zamieszczonych na stronie internetowej www.medycynatropikalna.pl

Więcej informacji o badaniach laboratoryjnych na stronie www.diagnostyka.pl