Czy wiesz, że Twoja wątroba pełni 500 funkcji?

Wątroba to nasz ludzki supernarząd. Pisząc w dużym skrócie o jej roli: bierze udział w trawieniu i przetwarzaniu składników odżywczych, regulacji gospodarki energetycznej, neutralizowaniu toksyn (zarówno tych powstających w organizmie, jak i dostarczonych z zewnątrz), magazynowaniu m.in. witamin i minerałów, odgrywa rolę w krzepnięciu krwi i odporności.

Zwykle daje sobie radę, w czym pomagają jej duże zdolności regeneracyjne. Ma jednak trzech groźnych wrogów: alkohol, nieprawidłowe odżywianie i wirusy. W wyniku stałego oddziaływania czynników hepatotoksycznych mechanizmy naprawcze wątroby zawodzą – dochodzi do jej zwłóknienia i marskości. Wątroba dotknięta marskością traci swą prawidłową strukturę, co prowadzi do zaburzenia jej funkcji. Z czasem pojawiają się objawy takie jak: żółtaczka, zaburzenia krzepnięcia czy encefalopatia; może rozwinąć się także rak wątrobowokomórkowy. Wszystkie te procesy chorobowe zazwyczaj znajdują odzwierciedlenie w wynikach badań laboratoryjnych, co może pomóc lekarzowi w postawieniu trafnej diagnozy i wdrożeniu odpowiednich działań profilaktyczno-terapeutycznych.

Alkohol

Wiedza o niekorzystnym wpływie alkoholu na wątrobę jest powszechna. Jednocześnie dla wielu osób picie alkoholu jest nieodłącznym elementem spotkań towarzyskich, posiłków czy wieczornego relaksu. Jak ocenić, czy używanie to już nadużywanie? Jednym ze sposobów może być opracowany przez WHO kwestionariusz AUDIT. W przypadku nadużywania alkoholu w wynikach badań biochemicznych krwi można spodziewać się wzrostu aktywności enzymów wątrobowych – głównie GGTP, ale również AST i ALT. Charakterystyczna jest również zwiększona objętość krwinek czerwonych (parametr MCV w morfologii krwi) oraz podwyższone stężenie trójglicerydów i cholesterolu całkowitego.
Wątroba metabolizuje nie tylko alkohol, ale również inne toksyny i leki. Chcemy zwrócić uwagę na powszechne stosowane w celach nieterapeutycznych i bez kontroli sterydy anaboliczne. Efekty uboczne ich stosowania obejmują zarówno wirylizację i przerost piersi u mężczyzn, jak również zaburzenia funkcji wątroby, manifestujące się jako żółtaczka ze świądem skóry, a w badaniach laboratoryjnych objawiające się wzrostem stężenia bilirubiny oraz aktywności ALT i AST.

Stłuszczenie

Zagrożeniem dla wątroby jest także nieprawidłowe odżywianie. Wątroba nie radzi sobie z nadmiarem jedzenia, szczególnie tłuszczów nasyconych, rafinowanych węglowodanów i słodzonych napojów. Ocenia się, że ok. 25% Polaków cierpi na niealkoholową stłuszczeniową chorobę wątroby (NAFLD). Stłuszczenie wątroby rozpoznawane jest na podstawie badań obrazowych, ale podejrzenie wystąpienia tego schorzenia budzić mogą nawet granicznie nieprawidłowe wyniki oznaczanej we krwi aktywności enzymów wątrobowych – ALT i GGTP, rzadziej obserwuje się wzrost poziomu bilirubiny.
NAFLD często współwystępuje z tzw. zespołem metabolicznym (otyłość, nadciśnienie, dyslipidemia czy nieprawidłowy poziom glukozy na czczo), a więc tzw. chorobami cywilizacyjnymi. Profilaktyka wszystkich schorzeń z tej grupy opiera się na modyfikacji diety i stylu życia.

Wirusy

Spośród tzw. wirusów hepatotropowych na szczególną uwagę zasługują patogeny wywołujące wirusowe zapalenia wątroby (WZW) typu B i C (odpowiednio HBV i HCV). Chociaż szacowany odsetek osób zakażonych tymi wirusami w Polsce nie jest wysoki (1–2%), to stanowią one istotny problem ze względu na potencjalne konsekwencje zdrowotne, z rakiem wątrobowokomórkowym na czele. Większość ludzi zainfekowanych tymi wirusami nie wie o chorobie ze względu na jej wieloletni bezobjawowy przebieg, a co za tym idzie – może zakażać kolejne osoby.
WZW (zarówno typu B, jak i C) to choroby przenoszące się tzw. drogą parenteralną – przez krew i płyny ustrojowe. Ryzyko zakażenia pojawia się wtedy, gdy następuje przerwanie ciągłości tkanek – w wyniku procedur medycznych lub kosmetycznych, zażywania narkotyków czy kontaktów seksualnych. W ramach profilaktyki WZW B największe znaczenie ma szczepienie, które w Polsce jest obowiązkowe od 1994 r. i zalecane przed planowanymi hospitalizacjami. Niestety nie ma szczepionki przeciw wirusowi zapalenia wątroby typu C. Do 1993 r. krew w stacjach krwiodawstwa nie była badana w kierunku HCV, w związku z tym transfuzje krwi przyjęte przed tą datą są bezwzględnym wskazaniem do diagnostyki w kierunku tej infekcji.
U części pacjentów zakażonych HBV i HCV może dojść do samowyleczenia. U innych infekcja ostra przeradza się w przewlekłą, a ta z kolei prowadzi nawet do rozwoju marskości i raka wątroby. Zakażenia HBV i HCV są uznawane za główne czynniki ryzyka wystąpienia raka wątrobowokomórkowego (HCC), nawet po eliminacji zakażenia. Rozwojowi tego nowotworu sprzyja nakładanie się WZW z toksycznym (np. poalkoholowym) uszkodzeniem wątroby, otyłością czy NAFLD. HCC jest trzecią przyczyną zgonów wywołanych przez nowotwory, dlatego u osób obarczonych powyższymi czynnikami zaleca się regularne badanie ultrasonograficzne wątroby oraz ewentualnie dodatkowo oznaczanie alfa-fetoproteiny (AFP) we krwi.
Ze względu na wspomniane konsekwencje WZW i możliwość skutecznego leczenia ważna jest wczesna diagnostyka zakażeń. Mogą na nie wskazywać nieprawidłowe wyniki badan biochemicznych krwi – prób wątrobowych (wśród nich głównie ALT), ale zasadnicze znaczenie mają badania serologiczne – wykrywanie antygenów wirusów lub przeciwciał przeciwko nim oraz testy molekularne, wykrywające bezpośrednio materiał genetyczny wirusów we krwi pacjenta.
Testem przesiewowym w kierunku infekcji w HCV jest ocena przeciwciał anty-HCV. Przeciwciała te pojawiają się we krwi po 4–10 tygodniach od zakażenia (u niektórych osób może do tego nie dojść w ogóle), a ich obecność nie jest równoważna z chorobą – może również być śladem już wyleczonej infekcji. Materiał genetyczny wirusa HCV – RNA – może być wykryty we krwi już po 1–3 tygodniach od zakażenia. Dodatni wynik tego badania jest potwierdzeniem obecności wirusa. Metody molekularne służą też monitorowaniu zakażenia i skuteczności jego leczenia.
Obecność wirusa WZW B bada się poprzez oznaczanie jego powierzchniowego antygenu (HbsAg) w surowicy krwi. Pojawia się on ok. 3 tygodni od infekcji i jest markerem aktualnego zakażenia. Dostępne są również inne badania serologiczne (anty-HBs, HBeAg, anty-HBe, anty-HBc), które odpowiednio interpretowane dają informację o fazie infekcji. Pomocniczo można również oceniać obecność i ilość DNA tego wirusa metodami molekularnymi. Skuteczne leczenie WZW B prowadzi do zahamowania uszkodzenia wątroby i obniża ryzyko powikłań; wykładnikami są ujemne wyniki badań w kierunku obecności antygenu, jak i HBV-DNA we krwi.
Wykrycie przeciwciał anty-HBs, niezależnie od ilości (miana), świadczy o odporności w wyniku szczepienia lub o przebytym zakażeniu.


Niezależnie od przyczyny przewlekłe choroby wątroby prowadzą do groźnych konsekwencji, a w Polsce dotykać mogą nawet 30% populacji. By nie dopuścić do rozwoju chorób wątroby, warto podjąć trzy działania:

  • ograniczyć spożycie alkoholu,
  • zdrowo się odżywiać i być aktywnym fizycznie,
  • badać się, a jeśli to możliwe – szczepić w kierunku wirusowego zapalenia wątroby.